DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK'ÜN KÜLTÜREL AKTARIMINDA EDAT, BAĞLAÇ VE ENKLİTİKLERİN KULLANIMI.
This study examines the monumental work of Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk; accepted as the founding text of Turkish linguistic history within the context of enclitics (cliticized auxiliary elements) and auxiliary word groups through a morpho-syntactic approach. The phonetic, morphological,...
| Publicado en: | Turkish Culture & Haci Bektas Veli Research Quarterly / Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi no. 117; pp. 549 - 569 |
|---|---|
| Autores principales: | , , |
| Formato: | Artículo |
| Publicado: |
Turkish Cultur & Haci Bektas Veli Research Quarterly
mar2026
|
| Materias: | |
| Acceso en línea: | Ver este registro en EBSCOhost |
| Sumario: | This study examines the monumental work of Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al-Turk; accepted as the founding text of Turkish linguistic history within the context of enclitics (cliticized auxiliary elements) and auxiliary word groups through a morpho-syntactic approach. The phonetic, morphological, and lexical data provided by the work regarding the 11th-century Turkic tribes and their dialects constitute the theoretical framework of this research. This encyclopedic dictionary, which emerged as a result of Kashgari's extensive field research and systematic observations over many years, serves as an invaluable database for the socio-cultural structure, folkloric depth, ethnographic richness, and geographical distribution of the common Turkic peoples. In accordance with Classical Arabic linguistic traditions, Mahmud al-Kashgari classified the system of parts of speech into three primary categories: nouns (asma), verbs (af'āl), and particles (hurūf). However, his true genius lies in his scientific precision in meticulously identifying dialectological variations across a vast geography stretching from Bukhara to East Turkestan and in specifying the ethnic affiliation (tribe/clan) of each word. In this respect, Kashgari stands out as a universal scholar and encyclopedic author who laid the foundations of comparative linguistics approximately eight centuries before the emergence of Eurocentric linguistic schools. His monumental efforts transcend mere lexicography, serving as an interdisciplinary cultural encyclopedia that maps the intellectual landscape of the Turkic world of that period. Organized into three main sections, this study focuses on the category of auxiliary words. In the first section, adpositions (postpositions/prepositions) that establish semantic relationships are analyzed; in the second section, enclitics, which determine emphasis and tonality alongside their syntactic functions; and in the final section, conjunctions, which ensure intra-textual coherence, are examined based on their presentation and functions within the text. These auxiliary elements are analyzed not merely as grammatical structures but as strategic tools utilized by Kashgari for cultural transmission. Bu çalışma, Türk dilbilim tarihinin kurucu metni kabul edilen Kâşgarlı Mahmut'un abidevî eseri Dîvânu Lugâti 't-Türk'ü, morfo-sentaktik bir yaklaşımla enklitikler (ekleşmiş yardımcı unsurlar) ve yardımcı sözcük grupları bağlamında incelemektedir. Eserin 11. yüzyıl Türk boy ve kabile dillerine dair sunduğu fonetik, morfolojik ve leksik veriler, çalışmanın kuramsal zeminini oluşturmaktadır. Kâşgarlı'nın uzun yıllara dayanan saha araştırmaları ve sistematik gözlemleri neticesinde vücut bulan bu ansiklopedik sözlük; genel Türk boylarının sosyo-kültürel yapısı, folklorik derinliği, etnografik zenginliği ve coğrafi dağılımına dair paha biçilmez bir veri bankası mahiyetindedir. Kâşgarlı Mahmut, eserinde sözcük türleri sistemini Klasik Arap dilbilimi gelenekleriyle uyumlu bir şekilde; isimler (esmâ), fiiller (ef'âl) ve yardımcı sözcükler (hurûf) olmak üzere üçlü bir tasnife tabi tutmuştur. Ancak onun asıl dehası, Buhara'dan Doğu Türkistan'a uzanan geniş bir coğrafyadaki diyalektolojik farklılıkları titizlikle saptamasında ve her bir sözcüğün etnik aidiyetini (boy/kabile) belirtmesindeki bilimsel hassasiyetinde yatmaktadır. Bu yönüyle Kâşgarlı, modern anlamda karşılaştırmalı dilbilimin (comparative linguistics) temellerini, Avrupa merkezli dilbilim ekollerinden yaklaşık sekiz asır önce atmış bir evrensel bilgin ve ansiklopedik müellif olarak ön plana çıkmaktadır. Onun bu devasa mesaisi, salt bir sözlük yazımının ötesine geçerek Türk dünyasının o dönemdeki entelektüel haritasını çıkaran disiplinlerarası bir kültür ansiklopedisi niteliği taşır. Çalışma, eserdeki yardımcı sözcükler kategorisine odaklanarak üç ana başlık altında kurgulanmıştır. İlk bölümde, anlamsal ilişkileri kuran edatlar; ikinci bölümde, söz dizimsel işlevlerinin yanı sıra vurgu ve tonaliteyi belirleyen enklitikler; son bölümde ise metin içi tutarlılığı sağlayan bağlaçlar ele alınmıştır. Söz konusu yardımcı unsurlar, sadece dilbilgisel yapılar olarak değil, aynı zamanda Kâşgarlı'nın kültürel aktarımda kullandığı stratejik araçlar olarak tahlil edilmektedir. |
|---|